Home » Algemeen-Historie » De Houtwerker » De Houtwerker 1

De Houtwerker van 'Slavomir Miletic'

11-2.jpg

Na de moord op John F. Kennedy in november 1963 heeft Miletic, een serie "koppen" gemaakt en veel Zaandammers zullen zich dat herinneren en hebben toen een kopje gekocht.

In 1697 Czaar Peter the Great stayed for a week at Zaandam to learn the trade of shipcarpenter. In memory of this event a special token has been minted, the Zaanse Roebel. The token, with a nominal value of five guilder, is during the month of august legal tender in the city of Zaandam.

The obverse of the token shows the portrait of Czar Peter. The reverse shows the citycrest of Zaandam dating back until 1811. De benefits of selling the token will go to two charity goals.
Pinokkio, a daycare facility for handicapt children and to the foundation "De Houtwerker" (the woodworker).

zz.png

Coin Description
Metal
Bi-metal
Cupro-Nikkel outer ring
Brass center
Diameter
30 mm
Weight
9 gr
Quality
Circulation
Mintage Number
10,000

15-2.jpg

De fotograaf en Slavomir Miletic.

33-2.jpg

Rustenburg te Zaandam. In het 2de huis van links heeft de Joegoslavische beeldhouwer Miletic gewoond.

30-3.jpg

Rustenburg 107, huis van beeldhouwer Miletic.

19-1.jpg

Beeldhouwer Miletic met gezin.

24-2.jpg

Zaandam, Rustenburg 107. Kunstenaar Miletic met vrouw en kind bij zijn beeld "De Houtwerker" (Gipsmodel)

17-3.jpg

Zaandam, Gasfabriekterrein. "De Houtwerker van de Zaan" Beeldhouwer Slavomir Miletic.

18-2.jpg

Zaandam, aan de Westzijde te Zaandam.

23-2.jpg

Zaandam, Rustenburg 107. Kunstenaar Miletic aan het werk.

21-1.jpg

Zaandam Rustenburg 107 transport van een beeld van Miletic. Links: de slopersbaas Maarten Mooy (later overleden)

29-2.jpg

Transport van een beeld van Miletic.

28-1.jpg

Transport van een beeld van Miletic.

25.jpg

Zaandam, Westzijde/hoek Vincent van Goghweg. Op de foto legt Miletic de laatste hand aan het gipsen beeld.

22-2.jpg

Zaandam, Westzijde/hoek Vincent van Goghweg-terrein van Gasfabriek. Het gipsmodel van Slavomir Miletic, dat 4 meter hoog was, is een kwartier voor de bezichtiging in elkaar gezakt. Op de foto de verslagen kunstenaar en zijn vrouw tussen de stukken van zijn gipsen nederlaag, waaraan hij 5 maanden heeft gewerkt.

27-2.jpg

Op de foto de verslagen kunstenaar tussen de stukken van zijn gipsen nederlaag onder de ogen van het grote publiek dat dit drama meemaakte.

20-3.jpg

Zaandam, Westzijde/hoek Gasfabriekterrein-Gasfabriek. Op de foto de fotograaf B. Peters, uit Zaandam kwam onder de gipsmassa terecht (zichtbaar tussen de voorste mannen, omstanders helpen hem bevrijden).

26-3.jpg

Onthulling beeld "Pourquoi" op het gazon voor flatgebouw Breestraat hoek Verzetstraat.

1964: Koog a.d. Zaan. Slavomir Miletic naast het beeld "Pourquoi" tijdens de onthulling, rechts zijn vrouw met een van de kinderen op de arm.

51-1.jpg

1966: Op deze afdruk is te zien, dat de woning van Slavomir Miletic en zijn vrouw aan het Rustenburg in Zaandam, tegen de grond gaat, ongeacht of hij het huis wilde verlaten.


31-1.jpg

Zaandam, Rustenburg 107. Sloop perceel - (huis van kunstenaar Miletic)

32-1.jpg

Zaandam, Rustenburg 107. Sloop van perceel - alsmede het verwijderen van het beeld van Miletic.

16-1.jpg

Zaandam: Sinds 20 juni 2004 staat "De Houtwerker" van de Joegoslavische beeldhouwer Slavomir Miletic, aan de voormalige haven opgesteld.

Hier is te zien hoe het beeld (her) geplaatst werd aan de Houthavenkade te Zaandam.

Ingezonden door Tette (Theo ) Verhoeff. 12 oktober 1994. Zaandam -Het meest omstreden beeld van Nederland keerde vorige week na een zwerftocht van ruim dertig jaar terug in de stad waar het ooit werd ontworpen en afgewezen: Zaandam.

Het is "De Houtwerker" het levenswerk van van de Joegoslavische kunstenaar Slavomir Miletic. Alles wat mis kon gaan rond dit imposante vier meter hoge beeld ging mis. Miletic en zijn vrouw liepen er een trauma van op maar er is weer hoop.
Dit is al 32 jaar de droom van Slavomir Miletic: "De Houtwerker" op de Beatrixbrug over de Zaan in het centrum van Zaandam.

Bron: archief fam. Krijt. Het jongetje op de foto heet Rob Krijt.

Al zakt dit beeld in het veen, dan weet ik zeker, dat het over honderd jaar wordt opgegraven en dat men het dan hier in Zaandam zal plaatsen op de plek waar het hoort. Om dit beeld hangt zoveel geschiedenis en emotie dat je er gewoon niet meer om heen kunt.

Zo wordt het vier meter hoge beeld van de Joegoslavische kunstenaar Slavomir Miletic, getypeerd en dat al meer dan dertig jaar in opspraak is: "De Houtwerker". Nog nooit werd er in ons land zo lang en zo vaak gezeuld met een kunstwerk, het levenswerk van de Joegoslaaf. Hij kreeg in 1962 opdracht van de gemeente Zaandam een beeld te ontwerpen voor de nieuwe Beatrixbrug in het centrum van de snel groeiende stad even ten noorden van Amsterdam.

Als een bezetene zette Miletic, een man met het uiterlijk van een partizaan en een passiespeler tegelijk, zich aan het werk, maar hij kreeg de klap van zijn leven, toen de gemeente zijn ontwerp afwees, terwijl het al bijna was voltooid.

De media stonden bol over de affaire. Terwijl bijna de hele Zaandamse bevolking Miletic steunde, hield het gemeentebestuur voet bij stuk. "De Houtwerker" verdween roemloos uit de streek waarvoor de kunstenaar het bedoeld had.

"Ik woonde in de buurt waar Miletic aan zijn beeld werkte. Als schooljongen kwam ik er dagelijks voorbij. Toen voelde ik al het onrecht, dat die hard werkende man werd aangedaan. Ik zag de tragedie er omheen. Maar ja, ik was een kind en niemand kon er verder iets aan doen", vertelde Wim Pieters. Die later directeur werd van een transportbedrijf en onlangs een verslag las van de gemeenteraadsvergadering, waarin de Houtwerker opnieuw ter sprake kwam."

Symbool.

Het pleidooi van het D66 raadslid de heer Jan de Vries, uit Krommenie, was hem uit het hart gegrepen. "Hij vond dat het beeld eindelijk naar Zaandam moest komen. Net als voor hem symboliseert het voor mij de werklust en het doorzettingsvermogen van de Zaankanter.

Men mag er in deze streek best trots op zijn, dat de kost hier al honderden jaren met de blote handen eerlijk wordt verdiend. Miletic heeft dat begrepen. "De Houtwerker"is precies zoals de Zaankanters zijn. Eerlijk en open. Begin oktober kreeg Pieters toestemming van de gemeente Amsterdam het beeld naar zijn bedrijf in Zaandam te halen.

De twaalfde was het zover: "De Houtwerker" was na dertig jaar omzwervingen weer thuis op de plaats waar hij hoort: Zaandam. Dezelfde plaats waar het gemeentebestuur in 1962 opdracht had gegeven voor het ontwerp, en dezelfde plaats, waar het beeld een jaar later door hetzelfde gemeente bestuur werd verbannen.

Het was een historisch moment, toen het enorme beeld, dat zo'n 6500 kilo weegt, op het bedrijfsterrein van Pieters werd  geplaatst. "De emoties van het publiek waren veel groter dan ik had verwacht. Je kon aan alles merken dat dit beeld de mensen hier altijd bezig heeft gehouden. Binnen een paar dagen kwamen er meer dan honderd mensen, die met het beeld op de foto wilden en spontaan geld schonken als bijdrage in de kosten of die zomaar gedichten over de Houtwerker kwamen brengen."

Wie is Slavomir Miletic, de schepper van dit monument van Zaanse werklust? Hij is nu 64 jaar en verblijft op een onbekende bestemming in het buitenland, geknakt door alles wat hij in zijn opmerkelijke carrière heeft meegemaakt. In 1962 kwam hij berooid naar Koog aan de Zaan, waar hij aanvankelijk alleen de kost kon verdienen als arbeider in de puddingfabriek van Honig.

Zijn vrienden omschrijven hem als een onstuimig kind, overborrelend van energie, dat dag en nacht werkte en ging slapen met het cement van het beeld, waarmee hij bezig was, nog in zijn weelderige baard. Hij liet zelfs vloeren uit zijn woning slopen omzijn immense beelden in zijn tot atelier verbouwde woonkamer gestalte te kunnen geven.

Jan Prins, destijds een achttienjarige Leerling-verslaggever van het streekblad De Zaanlander, inmiddels hoofdredacteur van het  Rotterdams Dagblad, en vanaf het eerste uur bewogen getuige van van het drama Miletic zegt: "Ik  ben er indertijd bij geweest, toen de burgemeester en de wethouder van cultuur bij Miletic kwamen om hem de opdracht voor dit beeld te geven.

Ze vroegen wat hij van plan was; Hij pakte een pen en tekende onmiddellijk voor de verbouwereerde bestuurders een eerste ontwerp voor "De Houtwerker" op het behang van zijn woonkamer."
De summiere schets op het behang groeide in razend tempo uit tot een beeld, waar tientallen jaren alles mee mis zou gaan. Het werd om technische " en esthetische redenen afgekeurd.

Terwijl de beeldhouwer in 1963 druk aan zijn opdracht werkte, gebeurde er iets vreemds. Het college van burgemeester en wethouders vroeg plotseling twee deskundigen, om advies. Die 'geheime commissie' (bestaande uit Pierre Janssen, directeur van de Rotterdamse Academie van Beeldende Kunsten en zijn vriend K. Schuurman) adviseerde negatief, en B en W besloten het beeld voornamelijk op technische gronden af te keuren.

Miletic kreeg in juni 1963 schriftelijk bericht dat het beeld om technische en artistieke redenen niet werd geaccepteerd. Miletic was woedend. De pers stortte zich op de zaak, kunstcritici gaven hun mening en de bevolking protesteerde. De ophef leidde tot een nieuwe commissie. Ondertussen maakte Miletic zijn beeld toch af. Eerst in, klei, daarna in gips, op het buitenterrein van de gasfabriek aan de Vincent van Goghweg.

Het eerste kleimodel stortte in wegens plotseling invallende dooi in de barre winter van 1963. Nadat een nieuw gipsmodel was gemaakt, besloot de gemeente Zaandam het van haar terreinen te laten verwijderen. In het holst van de nacht in 1964 hees Gemeentewerken "De Houtwerker" ruw aan een been op, waarna het beeld opnieuw in stukken uiteen viel. Miletic was onverwoestbaar.

39-1.jpg

Hier is Miletic te zien in 1964 bij de vernielde Houtwerker.

Gesteund door een Zaandamse aannemer ging hij verder. De Houtwerker verrees nu in beton op Amsterdams, grondgebied,(Aan de hand van de oorspronkelijke mallen herbouwde Miletic het beeld aan de Oostzanerdijk. Het werd een betonnen' reus van 4,35 meter hoog en vijfduizend kilo zwaar), alhoewel dat eigenlijk zeer tegen de wil van Miletic in was. "Het kon niet anders", verklaarde de Joegoslaaf tot tranen toe bewogen. Dit beeld is maar voor één plaats 'geschikt: Zaandam, de houtstad van Nederland, waar ik de houtwerkers persoonlijk heb leren kennen als eerlijke, sterke kerels."

De emoties liepen hoog op. Zelfs jonkheer dr. W. Sandberg, voormalig directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam, nam het voor Miletic op: "Ik beschouw hem als een zeer bezield beeldhouwer, wiens werk niet alleen vele deskundigen onder zijn bewonderaars telt, maar die ook dikwijls de gewone man aanspreekt. Hij kreeg ook steun van de beroemde Franse filosoof Jean Paul Sartre: "Ik verlang dat er recht gedaan wordt aan Slavomir Miletic."

Ook in Amsterdam rustte er geen zegen op het beeld. Het kwam terecht op het Waterlooplein, nadat de marktkooplieden er voor één miljoen gulden en een kwartje" eigenaar van waren geworden. Alleen het kwartje werd betaald, waardoor het eigendomsrecht momenteel zeer omstreden is. "Ook enkele particulieren zeggen dat ze de eigenaar zijn", meldt Sian-Lie Thio, een woordvoerster van de afdeling Stedelijk Beheer van de gemeente Amsterdam, welke instantie zich thans de "zakelijk waarnemer" van het beeld noemt.

De Houtwerker werd vijf jaar geleden door de gemeente Amsterdam van het befaamde Waterlooplein verwijderd, omdat men doodsbenauwd was dat er auto's tegen aan zouden botsen en brokstukken van het beeld naar beneden zouden storten.

Zo kwam het meest omstreden beeld van Nederland op een achteraf terrein aan de Wenckebachweg in Amsterdam terecht. Miletic had de hoop, dat zijn levenswerk ooit nog op de plek van bestemming in Zaandam zou komen, opgegeven. Waar hij momenteel verblijft, is niet bekend. Wim Pieters zoekt hem, want hij wil toestemming van de kunstenaar persoonlijk om de definitieve plaatsing van het beeld in Zaandam mogelijk te maken.

Hannes Freyee zal dat niet meer meemaken. Deze Zaandamse arbeider stond 32 jaar geleden model voor De Houtwerker. De robuuste Zaandammer stond zo'n zes maanden lang met ontbloot bovenlijf op een kabelhaspel in een kille loods tijdens de barre winter van 1963.

35-3.jpg

Slavomir Miletic, die nu op een geheim adres in het buitenland verblijft, bij zijn levenswerk.

Altijd koud.

Freyee vertelde eens: "Elke dag na mijn werk ging ik erheen Als ik 's avonds thuis kwam was het eten altijd koud. Daarom kreeg ik van gemeente architect Bakker toestemming in de baas zijn tijd model te staan. De afwijzing van het beeld was ook een klap voor mij."
Freyee kon er jaren later nog woedend over worden. Hij zei: "De commissie van deskundigen had kritiek op de grote handen en voeten van De Houtwerker. Dat vond ik heel raar. De houtwerkers van vroeger waren allemaal enorme kerels. Die hadden armen zo dik als bomen. En poten....Nou ja, dat waren gewoon kerktorens"

Hannes Freyee was niet de enige in de Zaanstreek die er zo over dacht. Er werden spontane demonstraties gehouden om Miletic te steunen. Niet minder dan 12.000 Zaankanters bezochten een tentoonstelling, van het werk van de kunstenaar. Een record voor een, culturele manifestatie in de streek, dat daarna nooit' meer gebroken werd. Acht jaar geleden werd de stichting "De Houtwerker" opgericht, die met allerlei acties probeerde het beeld van het Waterlooplein in Amsterdam naar Zaandam te krijgen.

56-1.jpg

Erwin Olij, later hoofdredacteur van de plaatselijke kabelkrant en voorzitter van de 'slapende stichting'  stond een middag lang als levende Houtwerker op de Beatrixbrug in het centrum van de stad, de oorspronkelijke bestemming van het kunstwerk.

"Mijn vriendin Janet smeerde mij de hele middag in met bagger uit de Zaan", vertelt hij. "Tijdens een enquête was vrijwel niemand van de 600 ondervraagden tegen plaatsing in Zaandam."
De acties leidden er toe, dat het gemeentebestuur voor het eerst in vijfentwintig jaar zijn onoverkomelijke bezwaren tegen de terugkomst van De Houtwerker introk. Maar men wilde er geen cent insteken.

De stichtingbestuurders overhandigden de toenmalige burgemeester A. Lems, een fles slivovitch, de drank uit het land van Miletic. Lems verklaarde plechtig: "Deze fles zullen we niet eerder openen, voordat het beeld hier een goed plaatsje heeft. Tot zolang zullen we deze fles in een vitrine in de hal van het stadhuis tentoonstellen." Daar is deze fles nog steeds te bezichtigen.

Acht jaar na dat besluit is de heer Pieters bezig de krachten in de Zaanstreek te bundelen om het beeld eindelijk op een markant punt in het centrum bij de haven geplaatst te krijgen. Daarvoor is een bedrag van ongeveer 100.000 gulden nodig, waarmee het beeld in brons gegoten kan worden.
De heer Prins, die 32 jaar geleden als eerste over het fenomeen Miletic schreef, onthult: "Het hele drama is terug te voeren tot een botsing der geesten tussen de toenmalige gemeentearchitect Bakker en Miletic.

Het beeld moest op de Beatrixbrug geplaatst worden. Deze brug was het levenswerk van Bakker en hij was een liefhebber van moderne kunst. Terwijl Mlletic in een hal van de gemeente zijn Houtwerker creëerde, zijn levenswerk, bleef Bakker hem dagelijks bestoken met luxueuze boeken over kunstenaars die hem persoonlijk aanspraken. Miletic, die gewoon kunst wilde maken die het volk begreep, werd daar zo kribbig over dat hij Bakker de toegang tot zijn eigen hal ontzegde. Kort daarna zei de gemeentearchitect hem dat hij wel kon stoppen, omdat zijn beeld was afgekeurd.

De heer Prins voegt er aan toe: "Miletic is indertijd uiterst onrechtvaardig behandeld. Zijn beeld werd in eerste instantie afgekeurd door een commissie die het nooit heeft gezien. Nu zou plaatsing in Zaandam een hulde zijn aan de democratie van een overheid, die rekening met de wil van de bevolking houdt."

En de heer Pieters, de man die het beeld naar de Zaan terughaalde, zegt: "Aan De Houtwerker kleven zoveel emoties, dat niemand meer om dat beeld heen kan, Ik hoop dat volgend jaar alles in kannen en kruiken is. Dan wordt Slavomir Miletic vijfenzestig jaar. Wat zou er mooier zijn dan dat hij op die dag getuige mag zijn van de onthulling van De Houtwerker op een plek, waarvan hij 32 jaar geleden al droomde."

Geheimen.

De commissies die adviseerden over de Houtwerker waren omgeven door geheimzinnigheid. Aanvankelijk was niet bekend wie erin zaten.
Later kwam de naam van museumdirecteur Pierre Janssen boven drijven. Hij bekende dat de commissie nooit bijeen is geweest en dat hij nooit een berekening heeft gezien, die aantoont dat 'De Houtwerker' constructief onmogelijk was.

De tweede adviescommissie werd samengesteld door iemand die anti-houtwerker was. De objectiviteit van die commissie is te betwijfelen. Volgens een onderzoek van Miletic-aanhangers is De Houtwerker willens en wetens tegengehouden door ambtenaren die zich gepasseerd voelden door het in hun ogen voorbarige besluit van wethouder Rinus Hille.

 Foto van Tette (Theo) Verhoeff, het beeld bij de haven.

ZAANDAM - De Houtwerker, is verplaatst van het Zaans Museum, naar het grasveld bij het Kunstcentrum.

De zoveelste reis voor "De Houtwerker".

De betonnen Houtwerker, die Slavomir Miletic in 1962 maakte met de bedoeling dat er,een bronzen afgietsel op de Beatrixbrug zou komen, is neer gezet bij het Kunstcentrum aan de Vincent van Goghweg. Het was de zoveelste reis van het beeld. Vervaardigd bij de gasfabriek in de Westzijde, als banneling neergezet onderaan de Noorder IJ- en Zeedijk, verkocht aan koopmannen van het Waterlooplein; gedumpt op een Amsterdamse gemeentewerf als held teruggehaald naar de Provincialeweg in Zaandam, na veertig jaar eindelijk naar die bronsgieterij.

Het eindproduct staat aan de Houthavenkade, zijn betonnen vader stond bij het Zaans-Museum, Daar was het een sta-in-de-weg sinds de bouw van het Verkadepaviljoen en daarom ging de Houtwerker weer op transport. Dit keer naar de Van Goghweg, waar de Houtwerker, ver weg staat van het hout. Maar waar de naam van Miletic wel verbonden is aan die van veel andere kunstenaars.'

En zo is er veel gebeurd met dit mooie beeld gemaakt door een evenzo mooie volhardende man de kunstenaar Slavomir Miletic. De man die nooit genoeg gewaardeerd is geweest, de man die werd benaderd met een hoogmoed en een laatdunkendheid over zijn kunstenaarschap. De goede vrienden die waren er ook...de vele Zaankanters, de stichting "Vrienden De Houtwerker" vooral niet te vergeten. Eind december 1988 gooide de stichting het bijltje erbij neer. Het was de stichting niet gelukt de benodigde 85.000 gulden los te peuteren bij het bedrijfsleven en de bevolking.

37.jpg

Slavomir Miletic.