Lijnbaan (1)

Vooraan het huis van Willem Verbeek. Op de achtergrond het dak van de vroegere zeepziederij met een mozaïek in de pannen.

27-18.jpg

1896

De de vroegere zeepziederij is hier in het midden goed te zien.

Omschrijving Johannes de Vries: Hierbij een foto van de oude bebouwing vanaf de Nieuwburen gezien. Hierop zijn niet te zien de oude boterfabriek en het huis dat daarachter stond, een paar meter achter de rooilijn. Op rechts vooraan het huis van Willem Verbeek. Schilder net als zijn broers en naar ik meen ook verzorger van begrafenissen. Zijn vrouw had een kruidenierswinkeltje. Verderop was dan de smederij van Gort, schoenmakerij van Johannes Eilers, de bewaarschool en het winkeltje van Vogeltje waarvan ik de achternaam niet meer weet. Er tussen nog wat woningen.

Op links stond ook een rijtje woningen waarvan enkele later in gebruik waren als pakhuis. Ook distilleerderij De Groene Kan en opslag van gemeentewerken vonden daar onderdak. Het volgende hogere gebouw is de drukkerij van Fa. Koopmans & Knol, later Zuid Friesland en nu Us Haven.

1946: Kunstsmeedwerk van de firma Gort.

Toen minister Vos op de Friese Week in Leeuwarden de mogelijkheden van industrialisatie in Friesland besprak, constateerde hij bij de Friezen in het algemeen afkeer van het massaproduct, en voorliefde en geschiktheid voor persoonlijke schepping. We moesten aan deze uitspraak denken, toen wij een bezoek brachten aan de werkplaats van de firma Gort.

De faam heeft over deze werkplaats de bazuin niet gestoken, en honderden Lemsters weten zelfs niet dat in het eenvoudige smederijtje van Jan Gort aan de Lijnbaan iets bijzonders gebeurt, en reclame is er nooit voor gemaakt.

Onze aandacht werd voor het eerst op deze naam gevestigd, toen we bij een dokter een zeldzaam mooie open haard van handsmeedwerk bewonderden. Naar de naam van den maker informerend, hoorden we tot onze verrassing dat dit een prestatie van de gebroeders Gort was.

Wat men maakt.

We zien hier een prachtige zes-armige hanglamp van blank IJzer waarin sierlijke bladmotieven op natuurlijke wijze zijn verwerkt. De lamp is klaar voor aflevering.

„Doet u dit werk al lang?" vragen we den heer Gort Sr. „Neen", is het antwoord, „de jongens" (dat zijn de drie zoons, die thans het bedrijf voeren) „zijn er enkele jaren geleden mee begonnen. Het begin was erg bescheiden,- want je beschikte niet over materiaal, en eigenlijk geldt dat bezwaar nog."

„Hoe komt u aan zon motief?'Heeft u de tekening aan een modelboek ontleend?" „Neen, de jongens ontwerpen alles zelf."

En we krijgen nog een staande schemerlamp te zien, een gedraaide stander met bladrozetten; een rookstander, die de asbak draagt in een sierlijk gebogen statief, origineel opgelost in een slangenkop; wandlampen en leeslampen. Al deze voorwerpen zijn unica, ieder heeft zijn eigen ontwerp, en alles is met de hand gesmeed.

De onderdelen zijn niet gelast, maar geweld, wat aan de gaafheid van het geheel zeer ten goede komt. De stijl van al deze producten is volkomen in overeenstemming met het eerlijk en nobel materiaal, het blanke ijzer.

De Afzet.

„Hoe komt het", wagen wij te vragen, „dat we deze mooie dingen nooit in een etalage in Lemmer hebben gezien?" Gort glimlacht. „Dat is niets voor de Lemmer. U kunt ze bij Vaartjes in het Nauw te Leeuwarden zien en in Amsterdam, in de zaken van Jaspers aan de Ceintuurbaan en in de Leidsestraat.

„Maakt u helemaal geen reclame?" „Waarvoor zouden we dat doen? Onze afnemers verkopen sneller dan wij kunnen afleveren. En we moeten ook onze opdrachten kunnen uitvoeren: smeedwerk voor kerken bovenlichten enz.; daarvoor weten ze ons in Limburg te vinden. Tenslotte moeten de jongens alles met hun drieën doen; over uitbreiding van de zaak hoef je in deze tijd nog niet te denken. Daarom maken we geen reclame."

Het schone ambacht.

Lemmer heeft in vroeger jaren bekendheid gehad door het Lemster aardewerk, een industrie die reeds voor de oorlog naar Gouda is verplaatst. We krijgen de indruk, dat hier een nijverheid groeiende is, die zeker van geen mindere betekenis zal worden. Uit de grauwe eentonigheid en smakeloosheid van de massaproductie verheft zich hier het ambacht weer tot de hooge vaarde van de persoonlijke en smaakvolle schepping.

Een Friese prestatie, die de aandacht verdient.

Links-onderaan het koopcentrum, waar vroeger de bunker stond.

oudlemmer4104.jpg

Lijnbaan, gezien vanaf de Flevostraat.  Rechts de slagerij van Douwe Sijswerda.

Op deze foto is de oude melkfabriek te zien, deze stond op de hoek van de Nieuwburen en de Lijnbaan, waar later het Koopcentrum kwam.

Van links naar rechts: Jan van der Meer, Jan Schippers, de kaasmaker Anne Pranger en Hendrik Schippers. Eerder was Bles hier kaasmaker. Deze Bles heeft vroeger de arme jongens die vaak honger hadden, veel kaaskorsten toegestopt.

Gezin van man, vrouw en drie kinderen in één kleine kamer. Talrijke krotten en stinksloten in het vriendelijke Lemmer

"Bij sommige boeren ziet het kippenhok er beter uit dan ons huis." Het huis? Eén kamertje met twee bedsteden. Voor een gezin van man, vrouw en drie kinderen. Twee slapen in de ene bedstee, de andere bij vader en moeder. In een hoek een kinderledikantje. Het kind kan daar niet meer slapen, vanwege de ratten.

Er is geen keuken. De huisvrouw doet zelfs de was in de kamer. De kraan is in een vies hok ernaast. Vroeger was dat ook een „woning". Het dak zit vol gaten. Het is geen schoon water
dat daardoor naar binnen siepelt.

Een petroleumlamp staat op de vensterbank. Electriciteit: een ongekende luxe
Het toilet: drie houten schotten in de tuin. De deur kan niet dicht. Dit „huis" was in 1938 al afgekeurd. Nu is het 1953. Er woont een gezin van vijf personen. Koud en vochtig

Er zijn veel éénkamerwoningen in Lemmer. Sommige hebben nog een zoldertje. De huizen liggen vaak lager dan de straat. In één ervan woont een gezin met twee kinderen. De ouders slapen op het zoldertje, rechts als men de trap opkomt. Links kan niemand staan, zonder gevaar te lopen er door te zakken. „Niet de leuning vastpakken om de trap op te gaan. De leuning is vermolmd".

Het jongste kind is anderhalf jaar. Het weegt 18 pond. Chronische bronchitis zegt de dokter. Het is hier te vochtig. Zij gaat een poosje onder de hoogtezon. Maar als zij weer thuis komt ziet zij binnen een week weer wit. Het beddegoed wordt 's morgens bij de kachel gedroogd. Ook in dit huis lekt het. En 's morgens dweilt de huisvrouw de slakken van de vloer. Er is nog nooit zon geweest.

Het uitzicht is op de overburen. Vlakbij. De overburen wonen in eenzelfde éénkamerwoning. De ouders met negen grote kinderen. Twee bedsteden, een opklapbed en een zoldertje. De keuken is in een stuk van de gang. In een ander steegje kan men uit zijn raam de overburen een hand geven. Men moet er opzij doorlopen. Het kamertje is zo klein, dat het bedje van één van de kinderen bijna tegen de kachel aan staat. Het petroleumstel staat in een kast, anders is het gevaarlijk, voor de kinderen.

In plaats van een drempel, een gat. 's Avonds worden daar vodden voor gestopt, vanwege de dieren. Het huis is onbewoonbaar verklaard.

Lemmer ziet er zo vriendelijk en schoon uit als men er door rijdt. Wie weet dat er steegjes bestaan zonder uitzicht? Vroeger ging dat wel, op elke vierkante meter een huis. Goedkoop.
Er zijn er genoeg. Bij de Nieuwedijk, de vroegere Jodebuurt. Achter het Waaigat, de Lijnbaan, Pietersbuurt, Achterom. De Vissersbuuren, één van de beroemde plekjes van Lemmer.  En daarachter, gelige krotten en stinksloten. Wie dacht aan zon, riolering?

De burgemeester krijgt mensen op zijn spreekuur. Sommigen schelden, anderen klagen. De burgemeester kan ook geen ijzer met handen breken. Maar hij weet het wel en hij heeft ook al een plan klaar. Het „kom-plan" is klaar. Maar het moet beoordeeld worden en besproken. Er zijn zoveel krotwoningen in Friesland en in Nederland.

Maar het zijn niet alleen maar krotwoningen, honderd of duizend of nog meer. Het zijn bleke kinderen; mensen die met vier of vijf in een bedstee slapen. Het zijn kleren die in de kamer te drogen hangen, die zwart worden van het lekwater. Het zijn slakken en ratten, stinksloten.

FRIESE KOERIER 1953

1909

1911: Lemmer „De Hoop" eigenaar M. van Zandbergen.

1912


 1938

1948

1956

In het grote huis links woonden Tjaltje en Thomas Visser met hun kinderen Klaas, Janke en Rienk. Aan de rechterkant woonde Eilers de schoenmaker. Daarnaast zat de bewaarschool.

School met links de zeepziederij.

school.jpg

School aan de Lijnbaan.

Bewaarschool Lijnbaan Klas 3 in 1929


TOP