Home » Historie-Friesland » Bevrijding gevangenis Leeuwarden

Bevrijding gevangenis Leeuwarden

Dit deel werd samengesteld in opdracht van de Provinciale Leiding der Friese K.P.

„BEVRIJDING"
8 DECEMBER 1944
Opgedragen aan „Jodocus"

Bron: Opgedragen aan Jodocus. pdf.


Den 8sten December 1944 bevrijdde een KP
van 25 man een 50-tal gevangenen uit het Huis
van Bewaring en de Bijz. Strafgevangenis te
Leeuwarden. Dit geschiedde des avonds tussen
half zes en half zeven.

Om zeven uur waren alle gevangenen veilig onderdak.

Toen de SD groot alarm sloeg was er geen enkel spoor meer te vinden.

70-1.jpg

De beschrijving van de 'Bevrijding van de gevangenis in Leeuwarden' bestaat uit meerder delen. Na contact met de heer G. Fokkema, die mij erop wees, dat de beschrijving van 'De Film' suggereert dat het dé genoemde personen waren die de overval uitvoerden en dat is niet zo, deze namen zijn gebruikt in de film en gespeeld door een acteur/actrice.

In dit deel komen de namen en beschrijving van hen die werkelijk meededen aan de Overval. Buiten nog velen die andere taken hadden zoals onderduik adressen zoeken en van hen die hen die avond naar het duikadres hebben gebracht enz.

De heer G. Fokkema vertelt: "Jodocus die staat vermeld als overleden, is op 29 januari 1945 doodgeschoten door een Nederlandse SS'er na een inval op zijn duikadres. Hij deed ons, mijn vader, mijn broer en ik de celdeur open op 8 Dec. '44."


Afdrukken van weekblad 'De Zwerver'

39.jpg

71-2.jpg

Johannes Kolff, geboren op 6 november 1915 te Westmaas, overleden op 29 januari 1945 te Leeuwarden.

Hij is de enige K.P'.-medewerker aan de „overval" van 8 Dec. 1944, die de grote bevrijding van de Duitse terreur niet heeft mogen beleven.

Hij viel op 29 januari 1945 door een verraderlijke kogel van een S.D.-agent, die hem wilde arresteren. De poging tot verzet, om zich aan deze arrestatie te onttrekken, werd hem noodlottig. Enkele uren nadat hij werd aangeschoten is hij de eeuwige rust ingegaan.

Hij was een waardig strijder en een goed vriend voor al zijn kameraden. Zijn nagedachtenis zal bij ons allen steeds in hoge ere blijven.

De Friese oud-K.P.-ers.

96-2.jpg

Een groepsfoto van alle deelnemers aan de overval, met uitzondering van Jodocus en Jaap, die wegens ziekte verstek moest laten gaan.

z-1.png
z-2.png
z-3.png
z-4.png

Begin October 1944 komt de Provinciale Leider der K.P. Piet Kramer in Leeuwarden terug van een reis naar de IJssellinie met de opdracht van het Gewestelijk Commando om plannen voor te bereiden om, als het eens nodig mocht blijken, de Leeuwarder gevangenis te kraken.

Met enkele ingewijden spreekt hij hierover en geeft dan aan Eppie van Dijk de opdracht om contact op te nemen met enkele gevangenbewaarders om inlichtingen in te winnen en te proberen een plan op te zetten, waarmee het mogelijk is om t.z.t. een enkele politieke gevangene te bevrijden, eventueel een groep of de gehele bevolking der gevangenis de vrijheid te hergeven.

Te Leeuwarden bevindt zich één der grootste en meest beveiligde gevangenissen van ons land. Deze gevangenis is een groot complex gebouwen door een hoge muur en gracht omgeven.

Het complex is in meerdere gedeelten gesplitst. In het grootste, de B.S.G. (bijzondere straf gevangenis) zitten plm. 400 Nederlandse misdadigers met straffen boven de 5 jaar, dit zijn de mensen voor wie wij geen interesse hebben.

Het kleinste gedeelte, het HvB. (huis van bewaring) wordt uitsluitend gebruikt voor politieke gevangenen. Er is plaats voor een honderdtal, doch vaak zitten er 300-500 gevangenen opgepropt. Om deze groep gaat het ons.

Het totale personeel der gevangenis bedraagt plm. 150 man. In het HvB. doen permanent een 10-tal bewakers dienst en 6-8 man administratief personeel, deze alleen overdag. Het complex heeft twee ingangen, één aan de voorzijde voor de BSG. en één aan de achterzijde voor het HvB. Via binnenplaatsen staan beide gebouwen met elkaar in verbinding.

72.jpg

De voorzijde van de bijzondere strafgevangenis. Links de cellenvleugel waar Dreeuws en Leijenaar zaten.

128.jpg

De cellenvleugel in de B.S.G. Hier kwamen Dreeuws en Leijenaar vandaan.

122.jpg

De cellenvleugel van het H.v.B. Bijna een uur is de K.P. hier heer en meester geweest.

Aangezien de directeur de Heer Jansen door de Duitsers in Amersfoort is opgesloten, wegens een te goede Nederlandse houding, doet de adjunct-directeur voor beide inrichtingen dienst; van dezen is niet op enige medewerking te rekenen.

Zodra Eppie van den Leider de opdracht ontvangt, gaat hij naar een hem bekende bewaker, vraagt deze om een lijst met namen van bewaarders, die bereid zouden zijn hun uniform uit te lenen voor een operatie van de K.P. Zij moeten voldoende gesloten zijn om hier niet over te spreken.

Hij ontvangt ongeveer 15 namen. Achtereenvolgens worden deze bewaarders bezocht en hen speciaal gevraagd, inlichtingen over hun collega's te verschaffen, over hun karakter, hun zwijgzaamheid, hun familie, hun vaderlandse gezindheid enz.

Er wordt met hen niet over gesproken, dat deze inlichtingen nodig zijn voor een plan om t.z.t. de gevangenis te kraken, hun wordt echter wel volkomen zwijgzaamheid opgelegd. Aan de hand van de gegevens van deze 15 personen komt de juiste mentaliteit vast te staan van alle bewaarders, administratief personeel en directieleden.

Zo wordt een goed overzicht verkregen over het personeel, welke personen eventueel gebruikt zullen kunnen worden en welke men in de gaten moet houden. Uit de inlichtingen blijkt, dat vier personen bijzonder geschikt zijn, om nadere inlichtingen te verstrekken, aangezien deze volgens alle informaties door de collega's als 100 procent kerels worden beschouwd. Met deze vier personen, n.l.v. Schepen en v. d. Vegte van de BSG, en de Jonge en Stobbe van het HvB. wordt nu nader en serieus contact opgenomen.

De eerste maatregel die genomen wordt, is het door Stobbe verstrekken van een lijst van alle gevangenen in het HvB. Dagelijks verstrekt hij verder de opgave van alle nieuw aangekomenen en van de afgevoerden, hetzij door vrijlating of door transport naar Duitsland of Drente. Kopie houdt deze opgaven precies bij, zodat we altijd de juiste bezetting van het HvB. weten.

Bovendien worden de roosters van het dienstdoende personeel verstrekt, waardoor we steeds precies weten welke bewaarders dienst doen. Een deel der bewakers zorgt ervoor, dat regelmatig berichten over en weer van ons naar de gevangenen gaan en omgekeerd, zo hebben we steeds de stand van zaken onder goede controle.

Op dit punt hebben verschillende bewakers bijzonder goed werk verricht, want het is altijd lang niet gemakkelijk om contact met de gevangenen te krijgen, omreden de adj.-directeur alsmede meerdere onvaderlandslievende bewaarders het de goedwillende bewakers soms erg lastig maken om hun vaderlandse plichten ten opzichte van de gevangenen te vervullen.

Met deze vier bewaarders worden steeds afzonderlijk plannen besproken, hoe de gevangenis gekraakt zou kunnen worden. Er wordt voor hen geheim gehouden wie nog meer inlichtingen verschaft. Wat de één vertelt wordt altijd gecontroleerd, door hetzelfde aan een ander te vragen. De één weet niets van den ander af.

Zo wordt door ons na verloop van tijd een zuiver beeld verkregen over de juiste gang van zaken in het HvB. zowel als in de BSG. Er worden verschillende plannen ontworpen. Er wordt van de doelstelling uitgegaan: „Geen brokken maken, alleen in uiterste noodzaak mag geschoten worden".

Wat we door list kunnen verkrijgen, mag niet door geweld gebeuren. We proberen het zo te doen, dat er geen sprake kan zijn van medeplichtigheid van binnen uit. Het gehele bewaardercorps zou de dupe kunnen worden, wanneer de medeplichtigheid van binnen uit direct duidelijk was.

Bovendien zou dan ook nadien door het aanbrengen van een Duitse bewaking alle contact met de gevangenen verloren kunnen gaan, iets waarvoor we heel erg bang zijn. Aangezien dit contact van zo bijzonder veel belang is, moeten de plannen zo gemaakt worden, dat geen sprake kan zijn van directe medewerking.

Het blijkt al gauw dat dit onmogelijk is, want er zullen valse sleutels gemaakt moeten worden, 's Avonds omstreeks acht uur worden alle sleutels uit het HvB. overgebracht naar de BSG. en komen daar in de wacht onder toezicht van den dienstdoenden wachtcommandant; 's morgens gaan ze om zeven uur weer terug.

De voordeur van het HvB. is van buitenaf niet met een sleutel te openen, want het sleutelgat is aan de buitenkant van een dekkingsplaat voorzien. Dit is reeds als voorzorgsmaatregel gedaan door de Duitsers na een vorige ontsnapping, 's Nachts wordt alleen de deur geopend, wanneer diegene die er in wil het wachtwoord kan zeggen.

Dit wordt door de S.D. in een gesloten enveloppe aan de directie verstrekt en wisselt practisch iedere dag. Alleen als het wachtwoord klopt, worden de sleutels uit de BSG. gehaald en kan de deur geopend worden. Deze weg is dus voor ons alleen mogelijk, wanneer we achter het wachtwoord kunnen komen en dit is uitgesloten, daar enige medewerking van directiezijde niet verwacht mag worden.

Via een binnenplaats is er een deur, die toegang geeft tot de vleugel van het HvB. Deze deur kan aan de buitenkant geopend worden, zodat men in de vleugel kan komen. Hierop worden de plannen verder gemaakt.

Om op die binnenplaats te komen moet men de woning van de adj-directeur passeren en daar deze licht slaapt en 's nachts bij het minste gerucht wakker wordt en alarm kan slaan, wordt er besloten om met een schip of praam, waarin alle jongens tegelijk kunnen plaatsnemen, de gracht over te steken.

Aan de Grachtswal wordt een pand uitgezocht, waar alle jongens daags van te voren ondergebracht kunnen worden. De terugtocht met de gevangenen zal dan ook weer via dit pand gaan. Aan de achterzijde kan men uitkomen op Achter de Hoven en zich vandaar over de stad gaan verspreiden.

Het namaken van de sleutels geeft veel moeilijkheden, 's Nachts worden door enkele bewakers de wasafdrukken gemaakt, wat een zeer secuur werkje is. Smid 'Roukema' maakt aan de hand van deze afdrukken de sleutels, die dan door een andere bewaarder weer geprobeerd worden.

Meerdere malen past de sleutel direct niet goed en moet er weer een nieuwe afdruk worden gemaakt. Na ruim een maand omslachtig werken, beschikken we uiteindelijk over een zevental sleutels, waarmee we alle deuren kunnen openen, welke in het operatieplan voorkomen.

Echter komt dan omstreeks die tijd één der bewaarders melden dat op last van de S.D. 's nachts de enige buitendeur welke ons toegang kan verschaffen, aan de binnenkant van een dwarsbalk wordt voorzien, zodat toch weer hulp van binnenuit moet plaats hebben.

Twee der bewaarders verklaren zich bereid om eventueel, als het noodzakelijk is, die balk te verwijderen. Regelmatig wordt verslag uitgebracht aan den Leider en de gemaakte plannen met hem besproken.

98.jpg

Jan Jansen, de tekenaar en falsificateur.

Onderwijl is Jan Jansen, onze tekenaar, bezig om alle officiële tekeningen van de gevangenis en omgeving te kopiëren. Speciaal van het HvB wordt een groot aantal exemplaren gereed gemaakt, opdat iedere K.P.-er die t.z.t. meegaat, over een tekening en platte grond kan beschikken.

Zo staan omstreeks half November de zaken als in Leeuwarden de S.D. een goede slag slaat en in één week tijd een zestal vooraanstaande illegale werkers arresteert. Vooral is de gevangenneming van één vooraanstaand illegale werker, een groot gevaar voor de Friese illegaliteit, aangezien hij heel veel weet.

Na zijn eerste verhoor blijkt, dat de S.D. op de hoogte is van zijn activiteit. Hij wordt geweldig gepijnigd en na drie dagen onder het verhoor te zijn geweest, noemt hij enkele volgens hem onschuldige namen, waardoor toch een stroom van arrestaties volgt.

In de gevangenis terug deelt hij ons mede, dat hij een volgend verhoor zeker niet zal kunnen doorstaan, waarom hij er op aandringt, dat de K.P. hem zal bevrijden. Verschillende besprekingen hebben nu plaats tussen de K P., de L.O. en het N.C.

Er wordt besloten, dat het N.C. voorlopig zal proberen door pressie uit te oefenen op enkele der directieleden, om de bewuste persoon vrij te krijgen. De K.P.-leiding wordt verzocht om passief te blijven.

In deze periode komen we in contact met Gadse, een officier van het Leeuwarder Politiecorps. Deze doet ons een middel aan de hand om in het HvB. binnen te komen door middel van een insluitingbevel, dat sinds enige tijd in gebruik is bij het politieapparaat.

Hij is bereid een exemplaar te verstrekken, mits het op het bureau terugkomt. Het gebruik van een echt formulier zou n.l. voor het politiekorps funest kunnen zijn. Dit formulier wordt door Jansen keurig nagemaakt en van de handtekening van de politiecommandant van Leur voorzien. Met dit valse formulier is het mogelijk overdag personen in het HvB. te laten binnenkomen.

Door tussenkomst van Wietse, een politieman, die clandestien in de barak voor besmettelijke ziekten wordt verpleegd komen we in contact met enige ondergedoken politiemannen van het Leeuwarder politiekorps.

Berend is na een langdurige bespreking uiteindelijk bereid zijn medewerking te verlenen in het opnieuw geconstrueerde plan. Dit plan ziet er als volgt uit: Een zestal K.P-ers zullen met mitrailleurs en stens bewapend hun intrek moeten nemen in het hoekpand Oosterkade-Gedempte Keizersgracht en de gehele operatie moeten dekken indien er eens iets mis mag gaan. Met list zal dit pand betrokken moeten worden, aangezien we van te voren met op medewerking van de burgerbewoners mogen rekenen.

Vervolgens zullen twee politiemannen (één K.P.-er en Berend van het Leeuwarder corps) drie arrestanten brengen naar het HvB en deze laten insluiten met een vals insluitingbevel. Met zijn vijven zullen zij dan, zodra ze op het administratiekantoor zijn binnen gelaten, met de overval beginnen.

109.jpg
108.jpg

De 'echte' arrestanten.

Als dit vlot verloopt vervolgens ongeveer twaalf man binnen laten, die buiten zijn opgesteld, waarna gezamenlijk het bewakend personeel onschadelijk gemaakt kan worden en dan is de weg vrij om de gevangenen te bevrijden, die los moeten. De Leider kan volkomen met dit plan accoord gaan, aangezien het goed uitvoerbaar lijkt.

Zo is dan de stand van zaken, als de leiding van het N.C. op Zaterdag 2 December een onderhoud aanvraagt met de leiding der K.P.

Er wordt medegedeeld, dat hun plannen zijn mislukt, en daarom wordt aan Piet Kramer verzocht om dan toch maar de gevangenis te kraken. Er wordt lang over gesproken, want het is geen kleinigheid.

Kramer is er zich ten volle van bewust, dat hij bij deze operatie het leven van een 25-tal van de beste K.P.-ers uit Friesland op het spel zet. Echter gaat het ook om een grote bevrijding. Er zitten dan al ruim 30 illegale werkers in de gevangenis. Kramer laat uiteindelijk de beslissing over aan de Gew. Commandant der Binnenlandse Strijdkrachten, de Boer.

99.jpg

Het gevangenispersoneel, dat een belangrijke rol heeft gehad bij het verstrekken van die inlichtingen, welke nodig waren, om het plan voor de overval in elkaar te zetten.

Een onderhoud met dezen heeft Zondags plaats en bij hem wordt de beslissing genomen, om in de loop der week een 25-tal van de belangrijkste illegale werkers te bevrijden. Als dan uiteindelijk de beslissing gevallen is, wordt het zaak, het gehele plan in de puntjes uit te werken en alle maatregelen te nemen, welke genomen moeten worden.

Op Maandag 4 December betrekken Piet Kramer, Eppie en Wim, één der oudste en meest ervaren K.P.-ers, een speciaal adres, waar rustig alle plannen uitgewerkt en die besprekingen gehouden kunnen worden, welke alsnog noodzakelijk zijn.

Als eerste wordt met Epke W. gesproken, de plaatselijke commandant van de gevechtstroepen der N.B.S. Deze wordt verzocht te willen zorgen voor de afvoer van de bevrijden, zodra ze uit de gevangenis komen. Het blijkt, dat niet alleen het bevrijden moeilijk is, doch het opbergen van de mensen moet ook tot in de puntjes verzorgd worden, zullen ze niet weer in de handen der S.D. vallen.

Na veel gepraat wordt besloten, alle bevrijden direct na hun bevrijding in de stad onder te brengen, op prima adressen met schuilplaatsen, zodat ze een huiszoeking kunnen doorstaan. Epke W. neemt op zich, dat gedeelte geheel te verzorgen. De K.P.-ers zorgen dat ze er uit komen, zijn manschappen zorgen voor de rest.

Vervolgens moet vastgesteld worden, welke personen bevrijd zullen worden. In overleg met de L.O. - N.C. - N.S.F. en de Koerier, komen we tot een lijst van 39 personen, w.o. twee n.l. Dreeuws en Leijenaar, welke niet in het HvB. zijn opgesloten, doch in de BSG.

Deze twee personen geven ons veel hoofdbrekens, want het is niet eenvoudig, om deze gelijk
met de anderen er uit te krijgen. Er wordt toch een weg gevonden, n.l. door een telefoongesprek met de BSG. te voeren.

Vanuit het HvB. via de huistelefoon kan het mogelijk zijn hen naar het HvB. te ontbieden z.g. voor een verhoor. Dit behoeft geen argwaan te wekken, het komt wel eens meer voor. Doch het kan ook geweigerd worden, of in de BSG. kan men ook ter controle de S.D. opbellen. Dit kan zeer funeste gevolgen voor onze gehele operatie hebben, toch wordt besloten het er op te wagen en dit risico te accepteren.

Op alle mogelijkheden moet dus gerekend worden, zodat onze P.T.T.-medewerkers, Jan en Theo ingeschakeld moeten worden, om de bewuste telefoonlijnen allemaal af te takken en te zorgen, dat, zodra er onraad is, de jongens in het HvB. gewaarschuwd worden.

116.jpg

Jan en Theo. Die achter de schermen zo'n belangrijke rol in deze operatie vervulden.

Het uitzoeken van de jongens moet ook serieus geschieden, want voor een dergelijke operatie moeten kerels met stalen zenuwen aantreden. Na veel wikken en wegen worden uiteindelijk 25 door Piet Kramer aangewezen.

Al deze jongens ontvangen pas Woensdag 6 Dec. bericht, dat ze zich in Leeuwarden moeten melden, en ontvangen dan Donderdag afzonderlijk hun instructies. Ze zijn allen enthousiast en vinden het een eer dat zij uitgekozen zijn, om aan deze operatie mee te doen.

In deze week is er door het driemanschap Piet, Eppie en Wim enorm veel werk verzet. Er hebben nog besprekingen plaats met enkele gevangenbewaarders en politiemannen. Allen zijn het er eendrachtig over eens, dat de operatie, zoals die opgezet is, 90 procent kans van slagen heeft. Aan niemand wordt echter nog datum en uur medegedeeld. Donderdagavond wordt deze uiteindelijk bepaald op Vrijdagavond precies 5.30 uur.

Alle medewerkers voor de overval worden Vrijdag om drie uur in het pand van Taco op de Grachtswal verzameld, daar heeft de laatste algehele instructie plaats van alle jongens en worden hun de opdrachten en tekeningen van het gebouw verstrekt.

100-1.jpg

Pand Grachtswal 33-In deze kamer vond de laatste algehele instructie plaats.

Van hieruit hebben ook de telefoongesprekken plaats, met het politiebureau en het HvB., om de heren om de tuin te leiden en meer zekerheid te hebben, dat alles vlot kan verlopen.

Onze P.T.T.-medewerkers op de telefooncentrale hebben regelmatig verbinding met ons en houden alles onder controle. Precies vier uur laat Epke W. zijn jongens - een 20-tal - in een gebouw aan de andere zijde der stad bij elkaar komen.

Daar wordt hun medegedeeld, dat ze een aantal spoormensen (dit voor camouflage) onderdak moeten brengen op de inmiddels uitgezochte adressen. Ieder krijgt een bepaald ontmoetingspunt aangewezen, hier zal hij, na het noemen van een wachtwoord, de spoormensen kunnen herkennen, waarna hij ze naar het adres moet brengen dat op een enveloppe vermeld staat, die hij ontvangt van Epke W. Een ander deel krijgt tot taak alle familieleden der bevrijden te waarschuwen, dat ze hun huizen moeten verlaten.

Vrijdagmiddag om 2 uur wordt ons medegedeeld, dat die middag dienst doet als tweede portier, de hulpbewaarder Tiemersma; aangezien deze enkele van ons persoonlijk kent, wordt besloten hem niet in het HvB. achter te laten, doch ook mede te nemen. Op deze wijze wordt tevens alle aandacht op hem gevestigd en van de andere bewaarders afgeleid.

Wij zouden te kort doen aan het belangrijke aandeel dat onze koeriersters Lou en Mies in deze operatie hebben gehad, als wij hun geen plaats gaven in dit rapport over het voorbereidende werk. Zij zijn het n.l. geweest die veel koeriersterswerk in dit verband hebben verricht, die zorgden dat de maskers voor de jongens werden gemaakt, die met tekeningen en valse papieren er op uittrokken, die de provincie in gingen om de jongens op te halen, kortom, die overal heen togen, waar ze gestuurd werden. Hun aandeel in het slagen der operatie was zeker niet het geringste.

Dit rapport geeft slechts een klein beeld van al het voorbereidende werk dat verricht is, voordat uiteindelijk tot de kraak is overgegaan. Alleen de hoofdzaken zijn hierin aangehaald.

In totaal is ruim twee maanden aan de voorbereiding gewerkt. Met tientallen personen werd gesproken, doch slechts enkelen wisten precies waarom steeds weer die gevangenis tersprake kwam; zelfs velen der naaste medewerkers waren er tot op de laatste dag niet van op de hoogte, dat er iets ging gebeuren.

EPPIE.
Leeuwarden, Januari '45.

101.jpg

De groep van Harrij, welke de aftocht moest dekken, als iets niet goed ging.

112.jpg

Koeriersters Lou en Mies, welke zowel bij de voorbereiding als het nawerk een groot aandeel in deze operatie hebben gehad.